حقوق بشر و حوزه های تمدنی
79 بازدید
نحوه تهیه : گروهی
محل انتشار : کتاب ماه علوم اجتماعی ) اسفند 1382 - شماره 77 )(2 صفحه - از 52 تا 53)
تعداد شرکت کننده : 0
گفت‏وگو54

برای تصمیم‏گیری درباره تدوین کتابی در زمینه حقوق بشر چه فرایندی طی‏ شد؟

میرموسوی:در مورد روند اتخاذ تصمیم به تدوین و تألیف کتاب مبانی حقوق‏ بشر از دیدگاه اسلام و دگیر مکاتبه نخست باید به اهمیت فزاینده حقوق بشر در دوران معاصر اشاره کرد.مفاهیم و آموزه‏های حقوق بشر به ویژه پس از تصویب‏ اعلامیه و موافقتنامه‏های مربوطه مانند میثاقین جنبهء عام و جهان شمول یافته‏ و حوزه‏های تمدنی که در دایره مغناطیس تجدد قرار گرفته‏اند مجبور به اتخّاذ منع‏ در این زمینه شده‏اند.جهان اسلام و متفکران مسلمان در سدهء اخیر کما بیش با این بحث درگیر بوده و با رهیافتهای گوناگونی به اتخاذ منع و یا مرزبندی پرداخته‏اند.بنابراین تحلیل و تبیین این مواضع و پرتوافکنی بر نسبت‏ میان مبانی و تعالیم دینی با حقوق بشر مدرن ضرورتی گریزناپذیر بوده و این‏ پژوهش در این راستا انجام گرفت.

از سوی دیگر نگارندگان در مقطع کارشناسی ارشد روابط بین‏الملل،بیشتر با این ضرورت و ابعاد آن آشنا شدند و این آشنایی دغدغه تأمّل در مورد موضوع‏ حقوق بشر را افزایش داد.به ویژه اینکه یک از نگارندگان پایان نامه کارشناسی‏ ارشد خود را به عوامل مؤثر بر چالشهای حقوق بشر در ایران اختصاص داده بود.

در این رساله یکی از عوامل مهم،چالش مبانی و آموزه‏های دینی طبق‏ برداشت رایج معرّفی شده است.این پژوهش به نوعی تکمیل همان بحث است‏ و به گونه‏ای گسترده‏تر و عمیق‏تر ابعاد ناسازگاری یا سازگاری مبانی و آموزه‏های‏ دینی اعم از فقهی و کلامی با حقوق بشر مدرن را که در آن رساله به طور اجمال‏ مطرح شده،بیان می‏دارد.1

در نهایت تقاضای پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی از نگارندگان در ارائه طرحی در این موضوع و انجام پژوهش،آخرین مرحله در روند اتخاذ تصمیم‏ فوق است.

دربارهء عنوان کتاب توضیح دهید منظور از«اسلام»دیدگاههای متفکران اهل

حقوق بشر و حوزه‏های تمدنی‏55

گفت‏وگوی مکتوب با دکتر سید صادق حقیقت و دکتر سید علی میرموسوی‏56
اعضاء هیأت علمی دانشگاه مفید57

(به تصویر صفحه مراجعه شود) کتاب مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و دیگر مکاتب در سال 1381 از سوی کنگره دین پژوهان کشور به عنوان«پژوهش‏ دینی برتر سال»معرفی شد و سپاس نامه‏ای با امضای رییس جمهور،جناب آقای خاتمی به نویسندگان اهدا گردید.دو نویسنده‏ کتاب،همکارند و همراه:درس خواندگان حوزه علمیه قم و دانش آموختگان دکترای علوم سیاسی،دکتر حقیقت از دانشگاه‏ تربیت مدرس و دکتر میرموسوی از دانشگاه تهران؛هر دو در حوزه فلسفه و اندیشه سیاسی درس می‏گویند و قلم می‏زنند.از دکتر میرموسوی بیش از 15 مقاله و از دکتر حقیقت چهل و اندی مقاله تاکنون منتشر شده است.کتابهای مسئولیت‏های فراملی‏ دولت در سیاست خارجی دولت اسلامی،توزیع قدرت در اندیشه سیاسی شیعه،نظریه گفت‏وگوی تمدنها،گزینش و ویرایش‏ در مجموعه مقاله با عناوین درآمدی بر اندیشه سیاسی اسلامی و شش نظریه درباره انقلاب اسلامی ایران از آثار قلمی دکتر حقیقت است.

سنّت و شیعه است یا صرفا شیعه؟و اگر هر دو،به چه نسبت؟همچنین مقصود از «دیگر مکاتب»چیست؟شامل شریعت‏های ابراهیمی و غیر ابراهیمی است و آیا در برگیرنده مکتب‏های بشری هم هست؟

حقیقت:منظور از«اسلام»در این کتاب عمدتا مبانی اندیشه‏ای شیعی است. هر چند اصولا در انی پژوهش عنایتی خاص به دوآلیسم شیعی-سنی وجود نداشته است.در این کتاب عنایتی خاص به نظریات مختلف در اندیشه اسلامی‏ نظر داشته‏ایم.در مقایسه مبانی نظری حقوق بشر از دیدگاه اسلام و دیگر مکاتب، طرف اصلی مقایسه را اندیشه مدرن(عمدتا با قرائت لیبرالی)قرار دادیم،و دیگر قرائت‏های مدرنیته را به فصل چهارم وانهادیم.هدف از ذکر مبانی مکاتب‏ مختلف درباره حقوق بشر در آن فصل،این بود که نشان دهیم همه کاتب مدرن‏ به یک چشم به حقوق بشر نمی‏نگرند و انتقادهای بسیاری از مکاتب به حقوق‏ بشر مدرن و غالب امروزی،ممکن است با ادیان ابراهیم مشترک باشد.

طرح دیدگاههای چندین شریعت و مکتب و در مرحله بعد سنجش آنها با یکدیگر مستلزم مراجعه به مراجع و مأخذ معتبر و اصلی آنها است.این مراجع‏ را بر چه‏ اساس گزینش و طبقه‏بندی کرده‏اید؟

میرموسوی:چنانکه در سوال اشاره شده است،طرح دیدگاههای مکاتب‏ مختلف با دشواریهایی مواجه است که یکی از آنها چگونگی گزینش منابع و استناد به آنها است.در مورد ادیان معمولا معیار گزینش،تواریخ نسبتا معتبرادیان‏ و یا منابعی بوده که از دیدگاه معتقدین به آن ادیان معتبر شناخته شده است. به عنوان نمونه در مورد دین یهود،کتاب گنجینه تلمود تألیف دکتر کوهن‏ برگزیده شد که در واقع تلخیصی فشرده از مباحث تلمود است.

در مورد مکاتب بشری بعضا منابع دست دوم و یا ترجمه‏های معتبر از متون‏ اصلی مورد ارجاع گرفته است.

در عنوان بخش سوم کتاب از اصطلاح«حقوق بشر اومانیستی»استفاده‏ کردیده‏اید،امّا در عنوان دو فصل این بخش از واژه«مدرن»استفاده؛شده آیا این دو کلمه را مرادف می‏دانید؟و آیا واژه«مدرن»نوعی ارزشگذاری نیست؟

حقیقت:مفهوم«مدرن»نوعی ارزش گذاری دربر ندارد.اندیشه مدرن که‏ حدودا از قرن پانزدهم میلادی شکل گرفت در مقابل اندیشه سنتی قرار دارد.اگر در اندیشه سنتی و دین محور،کلام الهی منبع احکام تلقی می‏شود،در دوران‏ مدرن،انسان بریده از وحی بر مسند حکم نشست.اومانیسم یا انسان محوری‏ یکی از مؤلفه‏های مدرنیسم است.بر اساس این مفهوم،انسان الزاما با وحی و احکام ماوراء الطبیعی ضدیت ندارد؛ولی اساسا این راه معرفت را کنار می‏گذارد و به سراغ دیگر منابع شناخت می‏رود.انسان محوری و سکولاریسم به معنای‏ مخالفت و ضدیت با دین و منابع و حیاتی نیست،ولی عملا این منبع شناخت‏ را کنار می‏گذارند و دربارهء احکام اجتماعی بدون استمداد از وحی داوری می‏کنند.

اگر بنا باشد کتاب،برای چاپ دوم به ناشر سپرده شود در محتوا یا فرم تجدید نظر و اصلاحاتی را لازم می‏دانید؟در چه موارد؟

میرموسوی:بدون تردید هر اثر گرفتار شرایط زمانی و مکان محیط بر آن‏ است.از این رو تجدید چاپ به دلیل تحول این شرایط،ضرورت بازنگری را موجه‏ می‏نماید.

در صورت تجدید چاپ نخست برخی از اصطلاحات صوری نظیر صحیح‏ اغلاط،تکمیل فهرست‏ها و اعلام لازم است.به لحاظ محتوایی نیز برخی از مطالب با توجه به دیدگاه‏های جدیدی که در برخی از موضوعات برای نگارندگان‏ (به تصویر صفحه مراجعه شود) میرموسوی:مفاهیم و آموزه‏های حقوق بشر به ویژه پس از تصویب اعلامیه‏ و و موافقتنامه‏های مربوطه مانند میثاقین‏ جنبهء عام و جهان شمول یافته و حوزه‏های تمدنی‏ که در دایره مغناطیسی تجدد قرار گرفته‏اند مجبور به اتّخاذ موضع در این زمینه شده‏اند

(به تصویر صفحه مراجعه شود) حقیقت:انسان محوری و سکولاریسم‏ به معنای مخالفت‏ و ضدیت با دین و منابع و حیانی نیست، ولی عملا این منبع شناخت راکنار می‏گذارند و دربارهء احکام اجتماعی بدون استمداد از وحی داوری می‏کنند

حاصل شده،لازم است تغییر یابد،به طور کلی این اثر در حدود سال‏ها 77- 75 تألیف یافته و در طول این پنج سال بسیاری از مطالب مطرح شده که زمینه‏ را برای نگرش جدید به بحث حقوق بشر و نسبت آن با تعالیم و آموزه‏های دینی‏ فراهم ساخته است.در این راستا باید طبقه‏بندی رهیافت‏های موجود در میان‏ اندیشمندان شیعی نسبت به بحث حقوق بشر در مدخل جداگانه‏ای شود و بر این‏ اساس تنوع دیدگاه‏ها در مورد نسبت حقوق بشر از اسلام به گونه‏ای منظم‏تر بیان‏ شود.

پی‏نوشت:58

(1)-سید علی میر موسوی،عوامل مؤثر بر چالشهای حقوق بشر در ایران،پایان‏نامه کارشناسی‏ ارشد،دانشگاه تهران،دانشکده حقوق و علوم سیاسی،شهریور 74،استاد راهنما دکتر ناصر هادیان، استاد مشاور دکتر هادی سمتی.

بررسی کتاب‏59

نظری بر تألیفات تطبیقی‏ اسلام و حقوق بشر60

(آثار فارسی سال‏های 40 تا 60 خورشیدی)61

سید مسعود نوری‏ عضو هیأت علمی دانشگاه مفید

یکی از مقدمات مهم هر پژوهش،مطالعهء پیشینهء تحقیق در آن‏ موضوع است.این مطالعه می‏تواند محقق را از دوباره کاری و هدر دادن‏ توان وی و سازمان،برهاند؛امّا در این مرور تاریخی نباید شرایط زمانی‏ و حتّی مکانی تحقیقات انجام شده را از نظر دور داشت.اگر کتاب یا مقاله‏ منتشر شده در دههء 40 خورشیدی را با از لحاظ شرایط دههء 80 بررسی و دربارهء آن داوری کنیم،یقینا به خطا خواهیم رفت.از این رو داور ژرف‏نگر، نخست خویش را به فضا و شرایط نگارش کتاب یا مقاله می‏برد،خود را در روزگار نویسندهء آن فرض می‏کند،ادبیات حاکم بر موضوع در آن زمان‏ و مکان،همچنین شرایط سیاسی،اجتماعی و فرهنگی آن دوران را لحاظ می‏کند،سپس به ارزیابی اثر دست می‏یازد.

پس از تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر در مجمع عمومی سازمان‏ ملل متحد(سال 1948 میلادی)متفکران مسلمان به تلاش نسبتا گسترده‏ای در مطالعهء تطبیقی مبانی نظری و مواد اعلامیه با آموزه‏ها و احکام اسلامی روی آوردند.درحقیقت،پاره‏ای اختلافات،در همان‏ روزهای بررسی پیش نویس اعلامیه در کمیسیونهای تخصصی و نیز هنگام رأی‏گیری در مجمع عمومی،رخ نمود.مثلا ماده هجدهم اعلامیه‏ که متضمن حق آزادی تغییر مذهب است،مورد مخالفت نماینده‏ عربستان سعودی واقع شد و به همین دلیل-و وجود بندها و مواد دیگر از جمله برابری زوجین در برخورداری از حق طلاق-آن کشور به اعلامیه‏ رأی ممتنع داد؛امّا محمد ظفرالله خان،رئیس هیأت نمایندگی پاکستان، هنگام بحث مجمع عمومی درباره ماده هجدهم با ذکر این آیه قرآن‏ کریم می‏فرماید:«بگذارید کسی که ایمان داشتن را برگزیده است، ایمان داشته باشد،و کسی که ایمان نداشتن را برگزیده است،ایمان‏ نداشته باشد.»به نمایندگان گفت:«آنچه محکوم شده،نداشتن ایمان‏ نبوده،بلکه تزویر بوده است.»و به اعلامیه رأی مثبت داد.

این نمونه از اختلاف برداشتها که به عملکردهای مختلف می‏انجامید و می‏انجامد،در دهها کتاب و مقاله انعکاس یافته است.آنچه که در پی‏ می‏آید،معرفی 15 کتاب فارسی(اعم از تألیف و ترجمه)در این باره‏ است که در فاصلهء زمانی 1340 تا 1360 خورشیدی(برای نخستین یا چندمین بار)در ایران منتشر شده است.ناگفته پیدا است مستوای علمی‏ نویسندگان و متن آن کتابها برابر نیست،همان‏طور که تأثیر آنها نیز یکسان نبوده است.انتخاب این کتابها معمولا مستند به دلیلی است که‏ ضمن معرفی هر یک،به آن اشاره می‏شود.اگر خوانندهء این مقاله یا مراجعه کننده به متن آن کتابها،در ادبیات و طرح موضوعات،با آنچه در ... ادامه در لینک

آدرس اینترنتی