نواندیشی دینی: ملاحظاتی متن­گرایانه و روش­شناسانه
44 بازدید
نحوه تهیه : گروهی
تعداد شرکت کننده : 0

این سخنرانی در 26 آذر 1386 در دانشگاه صنعتی اصفهان به مناسبت نقد آرای دین  شناسانه دکتر سروش ارائه شد. دیگر سخنرانان عبارت بودند از: سیدعلی طالقانی،محمد مهدی مجاهدی، منصور هاشمی، بیژن عبدالکریمی، و سروش دباغ 

 

باسمه تعالی

نواندیشی دینی: ملاحظاتی متن­ گرایانه و روش­ شناسانه

 

 

 

گروهی از نواندیشان دینی (و از آن جمله، دکتر عبدالکریم سروش) به هنگام تعارض ادله متنی (Textual reasoning) و ادله فرامتنی (Meta-textual reasoning) در خصوص مسائل اجتماعی و سیاسی به تقدم ادله دسته دوم رأی می­دهند؛ به شکلی که نیاز به ادله متنی و فقه سیاسی به کلی منتفی می­شود. از این دیدگاه، با جدا شدن ذاتیات دین از عرضیات آن، احکام اجتماعی شریعت زمانی – مکانی می­شود؛ و فقه سیاسی اعتبار خود را از دست می­دهد. بر سبیل مثال، عدالت و حقوق بشر اساساً اموری فرادینی تلقی می­شوند؛ و تکلیف آن­ها را باید قبل از مراجعه به متون دینی مشخص نمود. در مقابل، گرایش سنتی (Traditionist) و حوزوی به تقدم ادله متنی تمایل دارد. ادله متنی در اندیشه شیعی عبارتند از: قرآن و سنت معصومان (ع)؛ در حالی که ادله فرامتنی قبل از رجوع به متن مورد استناد قرار می­گیرند؛ و اساساً ادله عقلی، روش­شناسانه و تجربی را شامل می­شود. اکثر فقهای سنتی با انتظار حداکثری (Maximalist) از اسلام، معتقدند شریعت برای همه موضوعات – و از آن جمله مسائل سیاسی – پاسخی تدارک دیده است. برعکس، نواندیشان پیش­گفته بر اساس رهیافتی حداقلی (Minimalist approach) از دین بر آنند که اساساً دین برای پاسخگویی به مسائل سیاسی و اجتماعی تشریع نشده است.

در مقابل دو گرایش فوق می­توان به گرایش سومی اشاره کرد که مبنای نظری خود را بر همرَوی (confluence) ادله متنی و فرامتنی قرار می­دهد.[1] گرایش سنتی، رویکردی بر اساس این گرایش، ادله درون دینی و برون دینی با تعاملی سازنده نتایجی به نسبت متفاوت خلق می­نمایند. هر­چند ادله فرامتنی از نظر رتبی تقدم دارند، ولی به این معنا نیست که نیاز به ادله متنی و فقه سیاسی را منتفی نماید. اجتهاد اصولی و فقه سیاسی ممکن است به آسیب­هایی در طول زمان دچار شده باشد و بتواند با کمک روش­های مدرن و حتی سنتی ترمیم شود، ولی همچنان معتبر است. به نظر می­رسد همروی ادله متنی و فرامتنی آثاری به­سزا در حوزه اجتماعیات به همراه داشته باشد؛ و بتواند دریچه­ای به سوی نقد نواندیشی دینی تلقی شود. رویکرد نظریه همروی هم برون دینی است، و هم درون دینی؛ ولی برخلاف گرایش سنتی نقد خود به حداقلی­ها را از منظری روش­شناسانه مطرح می­نماید.  به اعتقاد دکتر سروش، «حقوق بشر يك بحث تماماً فقهي و ديني نيست. بحث از حقوق بشر، يك بحث كلامي ـ فلسفي و مهم‌تر از آن يك بحث فراديني است. يعني همچون بحث از حسن و قبح و جبرو اختيار و خدا و نبوت، مقدم بر فهم و قبول دين و مؤثر در فهم و قبول دين، و بيرون از عرصه دين است».[2] اگر حقوق بشر «تماماً» فقهي و ديني نباشد و اگر دين با اين مقوله آشنايي داشته باشد، پس نتيجه اين مي‌شود كه حقوق بشر امري كاملاً برون ديني تلقي نشود.

"نه حداقلی، نه حداکثری"[1]، شهروند امروز، (16/10/1386)











[1] . خلاصه مقاله ارائه شده در سمینار یک روزه نقد آرای دین
شناسانه سروش (26 آذر 1386). دیگر سخنرانان عبارت
بودند از: سیدعلی طالقانی،محمد مهدی مجاهدی،
منصور هاشمی، بیژن عبدالکریمی، و سروش دباغ 









[1] . ر.ک: سیدصادق حقیقت، توزيع‌ قدرت‌ در انديشه‌سياسي‌ شيعه،‌ تهران، هستي‌ نما،1381؛ مسؤوليتهاي‌ فراملي‌ در سياست‌ خارجي‌ دولت‌ اسلامي‌، تهران،: مركز تحقيقات‌ استراتژيك‌، 1376؛ مباني‌، اهداف‌ و اصول‌ سياست‌ خارجي‌ دولت‌ اسلامي، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1385‌؛ و «مبانی نظری حقوق بشر: نسبت­سنجی ادلة برون­دينی و درون­دينی»، مباني نظري حقوق بشر، مركز حقوق بشر دانشگاه مفيد, 1384؛ ”در باب نسبت سنجي دين و دموكراسي“، سروش انديشه, سال دوم, ش 7 و8 (زمستان 1382)؛ و در محمدباقر خرم­شاد (به اهتمام)، مردم­سالاري ديني، ج ۱، تهران نشر معارف، ۱۳۸۵.

[2] . سروش در: محمد بسته­نگار (پژوهش و تدوين)، حقوق بشر از منظر انديشمندان، تهران، شركت سهامي انتشار، 1380، ص 281 ـ 282.

 

آدرس اینترنتی